Seikilos Mezar Yazıtı: Dünyanın En Eski Tam Notalı Şarkısı Aydın Tralleis’ten Kopenhag’a Nasıl Gitti?
Aydın’ın hemen kuzeyinde, Kestane Dağları’nın güney yamacında yer alan Tralleis Antik Kenti, Anadolu’nun binlerce yıllık kültürel mirasının en önemli merkezlerinden biridir. Antik kentin dünya kültür tarihindeki ayrıcalıklı yerini sağlayan eserlerden biri ise bugün Türkiye’den binlerce kilometre uzakta, Danimarka’nın başkenti Kopenhag’da bulunan Seikilos Mezar Yazıtıdır.
Seikilos Yazıtı, sıradan bir mezar taşı değildir. Üzerinde Antik Yunanca bir şiirin sözleriyle birlikte bu sözlerin nasıl söyleneceğini gösteren müzik işaretleri bulunur. Daha eski dönemlere ait müzik notasyonu örnekleri bilinmesine rağmen bunların önemli bölümü parçalıdır veya melodilerinin nasıl seslendirilmesi gerektiği konusunda bilimsel tartışmalar devam etmektedir. Seikilos Yazıtı ise sözleri ve melodik gösterimi büyük ölçüde birlikte korunduğu için günümüze ulaşmış, baştan sona seslendirilebilen en eski müzik eserlerinden biri ve genel kabul gören ifadeyle dünyanın bilinen en eski tam notalı şarkısıdır.
Cambridge University Press tarafından yayımlanan akademik çalışmalarda da Seikilos Yazıtı, Tralleis yakınlarında bulunmuş ve üzerinde hem şarkı hem de müzik notasyonu bulunan olağanüstü bir Antik Çağ yazıtı olarak tanımlanmaktadır.
Seikilos Kimdir?
Seikilos’un yaşamına ilişkin bilgiler son derece sınırlıdır. Bugün onun mesleğini, toplumsal konumunu veya yaşamının ayrıntılarını ortaya koyabilecek yeterli tarihsel belge bulunmamaktadır.
Bu nedenle Seikilos’u kesin olarak “besteci”, “müzisyen” veya belirli bir mesleğe sahip tarihsel kişi olarak tanımlamak doğru değildir. Danimarka Ulusal Müzesi de yazıtın Seikilos hakkında yeterli biyografik bilgi vermediğini özellikle belirtmektedir. Seikilos’un bir besteci ya da koro yöneticisi olabileceği düşünülmüşse de bunlar kesinleşmiş bilgiler değildir.
Yazıtın son bölümünde bulunan Euterpe adı ise başka bir tartışmanın merkezindedir. Uzun yıllar boyunca eserin Seikilos tarafından eşi Euterpe için yaptırılmış olabileceği düşünülmüştür. Bununla birlikte yazıtın okunmasına ilişkin farklı akademik değerlendirmeler vardır. Bazı okumalar metni “Euterpes’in oğlu Seikilos” şeklinde yorumlamaktadır.
Dolayısıyla şarkının kesin olarak Seikilos’un eşine yazılmış bir ağıt olduğunu söylemek mümkün değildir.
Bilimsel açıdan güvenli olan ifade şudur: Seikilos adlı kişinin yaptırdığı mezar anıtında Euterpe veya Euterpes adı bulunmaktadır ancak bu kişinin Seikilos ile ilişkisi kesin olarak açıklığa kavuşmuş değildir.
Seikilos Yazıtı Kaç Yıllık?
Seikilos Mezar Yazıtı'nın kesin tarihi konusunda araştırmacılar arasında farklı görüşler bulunmaktadır.
Danimarka Ulusal Müzesi eseri MS 1. yüzyıla tarihlendirirken bazı akademik araştırmalar yazıtın paleografik özelliklerini esas alarak MS 2. yüzyıla ait olabileceğini belirtmektedir. Cambridge University Press tarafından yayımlanan bir çalışmada da eser MS 2. yüzyıla tarihlendirilmiştir.
Bu nedenle Seikilos için zaman zaman kullanılan “2300 yıl önce yaşamış” ifadesi kesin değildir. Günümüzdeki bilimsel tarihlendirmeler dikkate alındığında yazıtın yaklaşık 1800–2000 yıllık olduğu söylenebilir.
Seikilos Mezar Yazıtı Nerede Bulundu?
Seikilos Yazıtı, günümüzde Aydın şehir merkezinin hemen kuzeyinde bulunan Tralleis Antik Kenti ve çevresiyle ilişkilendirilmektedir.
Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın Türkiye Kültür Portalı kayıtlarına göre eser, 1883 yılında İzmir-Aydın demiryolunun yapımı sırasında ortaya çıkarılmıştır. Bakanlık, yazıtı doğrudan “Tralleisli Seikilos’un Mezar Taşı” olarak tanımlamaktadır.
Yazıt bir süre demiryolu çalışmalarıyla bağlantılı İngiliz mühendis ve yönetici Edward Purser'ın koleksiyonunda kalmıştır. Eserin Batı dünyasında bilimsel olarak tanınmasında arkeolog ve araştırmacı William Mitchell Ramsay’in çalışmaları da etkili olmuştur.
Böylece Aydın topraklarından çıkan küçük bir mezar anıtı, zaman içerisinde dünya müzik tarihi açısından son derece önemli bir arkeolojik belge hâline gelmiştir.
Dünyanın En Eski Şarkısı mı?
Seikilos Yazıtı için sıkça “dünyanın ilk şarkısı” veya “dünyanın en eski müziği” ifadeleri kullanılmaktadır. Ancak bilimsel olarak bu ifadelerin biraz daha dikkatli kullanılması gerekir.
Seikilos'tan çok daha eski müzik belgeleri bulunmaktadır.
Bunların en tanınmış örneklerinden biri, günümüz Suriye'sindeki antik Ugarit kentinde bulunan ve yaklaşık MÖ 14. yüzyıla tarihlendirilen Hurri İlahileridir. Ancak bu tabletlerdeki müziksel gösterimlerin yorumlanması konusunda farklı akademik görüşler bulunmaktadır ve eserler Seikilos şarkısı kadar eksiksiz değildir.
Bu nedenle Seikilos'un önemi “insanlığın yazdığı ilk müzik” olmasından değil, melodisi ile sözlerinin birlikte günümüze kadar ulaşması ve eserin bütünüyle yeniden seslendirilebilmesinden kaynaklanmaktadır.
Bu ayrım önemlidir.
Seikilos Yazıtı'nı en doğru biçimde:
“Günümüze ulaşmış en eski tam notalı müzik eserlerinden biri ve bilinen en eski eksiksiz şarkı”
olarak tanımlamak mümkündür.
Seikilos Şarkısının Sözleri
Taş üzerine kazınmış kısa şarkı, insan hayatının geçiciliğini anlatır. Binlerce yıl sonra bile son derece güncel ve evrensel görünen birkaç cümleden oluşmaktadır.
Antik Yunanca metnin yaygın Latin harfli aktarımı şöyledir:
Hoson zēs, phainou,
mēden holōs sy lypou;
pros oligon esti to zēn,
to telos ho chronos apaitei.
Türkçeye anlamı korunarak şu şekilde çevrilebilir:
Yaşadığın sürece ışılda,
hiçbir şeyin seni üzmesine izin verme.
Hayat yalnızca kısa bir süre var,
ve zaman sonunda hakkını ister.
İngilizcede yaygın şekilde:
While you live, shine,
have no grief at all;
life exists only for a short while,
and time demands its due.
şeklinde ifade edilmektedir.
Cambridge University Press'te yayımlanan akademik metinde de şiirin temel düşüncesinin, insanın hayatta olduğu sürece yaşamını sürdürmesi ve kedere teslim olmaması olduğu vurgulanmaktadır.
Bu birkaç satır, Seikilos Yazıtı'nı yalnızca bir müzik tarihi belgesi olmaktan çıkarır. Yazıt aynı zamanda Antik Çağ insanının yaşam, ölüm, zaman ve mutluluk üzerine düşüncelerini günümüze taşıyan felsefi bir metindir.
Antik Yunan Müzik Notasyonu Nasıl Yazılmıştı?
Yazıtta şarkı sözlerinin üzerinde çeşitli harfler ve işaretler görülmektedir. Bunlar dekoratif semboller değil, Antik Yunan dünyasında kullanılan müzik notasyonunun parçalarıdır.
Danimarka Ulusal Müzesi’nin verdiği bilgiye göre Yunanların MÖ 3. yüzyılda, hatta muhtemelen MÖ 4. yüzyılda gelişmiş bir müziksel notasyon sistemine sahip oldukları bilinmektedir. Bu sistemin özellikle profesyonel müzisyenler ve besteciler tarafından kullanıldığı düşünülmektedir.
Seikilos Yazıtı'nın olağanüstü yanı da tam burada ortaya çıkar.
Şiiri okuyabilmekle kalmayız; yaklaşık iki bin yıl önce yaşayan insanların bu dizeleri hangi melodik yapı içerisinde söylediklerine dair de güçlü bir fikre sahibiz.
Bu özelliği sayesinde Seikilos şarkısı bugün modern notasyona aktarılabilmekte, müzisyenler tarafından yeniden yorumlanabilmekte ve seslendirilebilmektedir.
Mezar Taşının Saksı Altlığı Olarak Kullanılması
Seikilos Yazıtı'nın modern dönemde yaşadığı macera en az üzerindeki şarkı kadar dikkat çekicidir.
Eserin Edward Purser'ın koleksiyonunda bulunduğu dönemde taban bölümünün hasarlı olduğu bilinmektedir. Daha sonra sütunun düzgün durabilmesi amacıyla alt kısmının kesildiğine ilişkin kayıtlar bulunmaktadır. Bu işlem sırasında yazıtın en alt bölümündeki bir satırın zarar gördüğü veya kaybolduğu kabul edilmektedir.
Yazıtın bir dönem Purser ailesinin saksı veya çiçeklik için kaide olarak kullandığı yönündeki anlatı da bu olaya dayanmaktadır.
Bugün eserin taban kısmının kesilmiş olduğu açık şekilde görülebilmektedir. Kaybolan bölümle ilgili bilgilerin ise yazıt zarar görmeden önce alınmış kopyalar sayesinde kısmen korunduğu kabul edilmektedir.
Bu olay, bugün dünya müzik tarihinin en önemli belgelerinden biri kabul edilen bir eserin değerinin bir dönem ne kadar az bilindiğinin de çarpıcı bir göstergesidir.
Seikilos Yazıtı Aydın'dan Kopenhag'a Nasıl Gitti?
Yazıtın Aydın'dan Danimarka'ya uzanan yolculuğu karmaşıktır.
Purser ailesinden sonra eser farklı kişilerin eline geçmiş ve İzmir çevresinde kalmıştır. 1922 yılındaki gelişmeler sırasında yazıtın korunmak amacıyla İzmir'deki Hollanda diplomatik çevrelerinin kontrolüne geçtiğine ilişkin kayıtlar bulunmaktadır.
Daha sonra eser İstanbul ve Stockholm üzerinden Avrupa'ya götürülmüş, bir dönem Hollanda'da kalmıştır.
1966 yılında Danimarka Ulusal Müzesi tarafından satın alınarak Kopenhag'daki koleksiyona dahil edilmiştir.
Bu nedenle bazı kaynaklarda geçen “1996 yılından beri Kopenhag'da” bilgisi doğru değildir. Müzenin kendi koleksiyon kayıtları da eserin günümüzde Danimarka Ulusal Müzesi koleksiyonunda bulunduğunu göstermektedir. Müze envanter numarası 14897'dir.
Yazıt yaklaşık 61 santimetre yüksekliğindedir. Danimarka Ulusal Müzesi kayıtlarına göre sütunun üst bölümünün çapı yaklaşık 20,5 santimetre, alt bölümünün çapı ise 25,5 santimetredir.
Tralleis Antik Kenti ve Seikilos
Seikilos Yazıtı'nı anlamak için eserin ortaya çıktığı Tralleis'i de tanımak gerekir.
Tralleis Antik Kenti, günümüzde Aydın il merkezinin yaklaşık bir kilometre kuzeyinde, Kestane Dağları’nın güney yamacındaki plato üzerinde bulunmaktadır. Kültür ve Turizm Bakanlığı kaynakları kentin Argoslular ve Tralleisliler tarafından kurulduğunu belirtmektedir.
Tralleis, özellikle Büyük Menderes Havzası'nın verimli toprakları ve önemli ulaşım güzergâhlarına yakınlığı sayesinde Antik Çağ'da güçlü bir yerleşim merkezi hâline geldi.
MÖ 334 yılında Büyük İskender'in Anadolu seferi sırasında onun egemenliğine giren kent, daha sonra Helenistik krallıklar arasında el değiştirdi. Roma döneminde de bölgenin önemli kentlerinden biri olmayı sürdürdü.
Bugün Tralleis'in en tanınmış yapılarından biri halk arasında “Üç Gözler” olarak bilinen, MS 2. yüzyıla ait gymnasium kompleksinin kalıntılarıdır. Antik kentte ayrıca tiyatro, agora, stadion ve hamam gibi yapıların bulunduğu bilinmektedir.
Tralleis yalnızca mimarisiyle değil sanat ve bilim insanlarıyla da tanınmıştır. Apollonios ve Tauriskos gibi önemli heykeltıraşların yanı sıra Ayasofya'nın mimarlarından Tralleisli Anthemios da bu kentle ilişkilendirilmektedir.
Seikilos Yazıtı da Tralleis'in yalnızca mimari ve heykel sanatında değil, Antik Çağ müzik kültüründe de dünya çapında önem taşıdığını gösteren eşsiz bir belgedir.
Seikilos Yazıtı Neden Bu Kadar Önemli?
Seikilos Mezar Yazıtı'nın önemi yalnızca yaşından kaynaklanmaz.
Eser aynı anda arkeoloji, epigrafi, müzikoloji, Antik Yunan dili, felsefe ve kültür tarihi açısından incelenebilen nadir buluntulardan biridir.
Taşa kazınmış birkaç satır sayesinde yaklaşık iki bin yıl önce Anadolu'da yaşayan insanların yalnızca ne söylediklerini değil, bunu nasıl söylediklerini de anlamaya çalışabiliyoruz.
Üstelik şarkının verdiği mesaj şaşırtıcı biçimde zamansızdır:
Hayat kısa. Yaşadığın sürece ışılda ve kedere teslim olma.
Aydın'daki Tralleis topraklarından çıkan Seikilos Yazıtı'nın bugün dünya müzik tarihi kitaplarında yer almasının temel nedeni budur.
Binlerce yıl boyunca savaşlar, depremler, el değiştiren imparatorluklar ve kıtalar arasında yapılan uzun bir yolculuktan sonra bile Seikilos'un kısa melodisi hâlâ seslendirilebilmektedir.
Bir başka ifadeyle Aydın'da yaklaşık iki bin yıl önce taşa kazınan bir şarkının melodisini bugün hâlâ duyabiliyoruz.
Bu durum Seikilos Mezar Yazıtı'nı yalnızca Aydın'ın veya Anadolu'nun değil, insanlığın ortak kültürel mirasının en dikkat çekici belgelerinden biri hâline getirmektedir.
Yorumlar